Türkçede kaç kök kelime var? sorusunun peşinde İzmir sokaklarında kaybolmak
Sizin İçin Seçtik: Türk kahvesi süt keser mi ?
Gpy ailesine merhaba! Bu içerikte “Türkçede kaç kök kelime var” hakkında kapsamlı bir rehber hazırladık.
İzmir’de yaşayınca insanın gündemi biraz farklı akıyor. Bir yandan deniz kokusu, bir yandan “bugün de ciddi olacağım” diye başlayıp üçüncü dakikada arkadaş grubunun saçma bir esprisiyle dağılan planlar… İşte böyle bir günün tam ortasında biri dönüp “Türkçede kaç kök kelime var?” diye sorsa, önce ciddiyetle bakarsın, sonra içinden şu geçer: “Ben daha kahvaltıda kaç ekmek yiyeceğime karar veremedim, kök kelimeyi mi sayacağım?”
Ama mesele düşündüğünden daha ilginçtir.
Çünkü Türkçe dediğimiz şey, öyle tek seferde sayılıp bitirilecek bir sistem değil. Katlanarak büyüyen, ek aldıkça çoğalan, bazen de insanı “bu kelime nereden türedi ya?” diye ortada bırakan bir yapı.
Türkçede kaç kök kelime var? sorusuna ilk dürüst cevap
Önce şu gerçeği koymak lazım: Türkçede kök kelime sayısı net bir şekilde “şu kadar” diye sabitlenmiş değil.
Sözlüklere, dil araştırmalarına ve kullanılan kriterlere göre değişiyor ama genel kabul gören şey şu: Türkçede on binlerce kök kelime var. Bazı kaynaklar 20 bin civarından bahsederken, bazı geniş sözlüklerde bu sayı 30-40 bin bandına kadar çıkabiliyor.
Ama işin komik tarafı şu: Bu sayıdan daha önemli olan şey, Türkçenin bu köklerle neler yapabildiği.
Ben İzmir’de arkadaşlarla otururken bunu fark ettim. Bir gün Karşıyaka’da bir kafede oturuyoruz. Masada klasik üçlü:
Ben (fazla düşünen versiyonum açık)
Mert (her şeye şaka yapan)
Ece (cümleleri yarım bırakıp anlamı sana bırakan filozof modunda)
Konuşma bir anda şuraya geldi:
“Türkçede kaç kök kelime var acaba?”
Mert direkt atladı:
“Abi 5 tane falan vardır ya. Zaten her şey ‘-mek, -mak’ ekinden türemiyor mu?”
Ece bakmadan cevap verdi:
“Belki de kelimeler yoktur, biz onları uyduruyoruzdur.”
Ben o an sessiz kaldım. Çünkü iç sesim şunu söylüyordu:
“Sen önce şu çayı soğutmadan içmeyi öğren.”
Türkçede kaç kök kelime var? ve dilin gizli esnekliği
Türkçeyi ilginç yapan şey sadece kök kelime sayısı değil, bu köklerin aldığı eklerle sonsuz gibi görünen kelimeler üretmesi.
Mesela “ev” kökünü düşün:
ev
evler
evde
evden
evsiz
evcilleştirmek (tamam burada iş büyüyor)
Bir anda basit bir kök, küçük bir dil evrenine dönüşüyor.
İzmir’de yaz akşamları sahilde yürürken bunu daha net hissediyorum. İnsanlar konuşuyor, kelimeler uçuşuyor, biri “çok sıkıldım” diyor, diğeri “sıkıntıdan patlayacağım” diyor. Aynı kökten bambaşka duygular çıkıyor.
Kendi kendime düşündüğüm bir an vardı:
“Türkçede kaç kök kelime var?” sorusunu neden bu kadar takıyorum?
Sonra cevap geldi: Çünkü aslında mesele sayı değil. Mesele, o sayının içindeki yaşam.
İç ses: “Kök sayısını bilsen ne olacak?”
Bazen zihnimde küçük bir tartışma oluyor.
Ben: “Türkçede kaç kök kelime var acaba?”
İç ses: “Sen önce pazartesi sabahı kaç kelime kurabiliyorsun onu çöz.”
Ben: “Ama dil önemli bir şey.”
İç ses: “Evet, özellikle ‘çay koy’ kelimesi.”
Gülünç ama bir o kadar gerçek.
Çünkü günlük hayatta dilin teorisinden çok pratik tarafıyla yaşıyoruz. Ama yine de insanın içinde bir yer “sayıyı bilmek” istiyor. Belki de kontrol hissi.
İzmir’de dil, sokak ve kelimelerin köksüz hali
İzmir’de kelimeler biraz daha rahat. İstanbul’un koşuşturması yok, daha gevşek bir akış var. Bu da dile yansıyor.
Mesela Alsancak’ta yürürken duyduğun bazı cümleler:
“Abi geç kaldım yaa”
“Boşver ya olur öyle”
“Hadi çay içelim”
Bu cümlelerin köklerini analiz etmeye kalksan iş büyür.
Ama arkadaş ortamında asıl eğlence burada başlıyor.
Bir gün Mert yine ortaya bir soru attı:
“Türkçede kaç kök kelime var diyorlar ya, peki ‘ya’ kelimesi kök mü?”
Ece:
“O bir kelime bile değil, ruh hali.”
Ben:
“Bence Türkçe tamamen ruh hali üzerine kurulu.”
O an fark ettim ki biz aslında dil konuşmuyoruz, durum konuşuyoruz.
Kök kelimeler ve gündelik hayatın absürt bağlantısı
Şöyle düşün:
Sabah uyanıyorsun, alarm çalıyor.
O an zihninden geçen tek kök: “yorgun”.
Ama gün içinde bu kök büyüyor:
yorgunum
yoruldum
yorulmuşum
yoruluyor gibiyim ama emin değilim
İşte Türkçede kaç kök kelime var sorusu burada tekrar ortaya çıkıyor. Çünkü her kök, senin gün içinde yaşadığın bir hikâyeye dönüşüyor.
İzmir’de bir gün sahilde otururken bunu düşündüm. Yanımdan geçen insanlar, çocuklar, bisiklet süren biri… Her biri farklı bir dil evreni taşıyor gibi.
Kendi kendime dedim ki:
“Belki de Türkçede kök kelime sayısı değil, kök duygu sayısı önemli.”
Kafede yapılan derin ama gereksiz felsefe
Bir başka gün yine aynı arkadaş grubu.
Mert: “Türkçede kaç kök kelime var kesin bilen yok mu ya?”
Ben: “Bilen olsa Nobel alırdı herhalde.”
Ece: “Nobel değil de kahve indirimi alırdı kesin.”
Gülüştük.
Sonra konu değişti.
Ama benim aklım hâlâ oradaydı.
Çünkü bu soru aslında başka bir şeyi temsil ediyordu: “Bir şeyi gerçekten ne kadar biliyoruz?”
“Türkçede kaç kök kelime var” konusunu beğendiyseniz Gpy sayfamızdaki diğer makalelerimize de göz atmanızı öneririz.
Türkçede kaç kök kelime var? sorusunun düşündürdüğü daha büyük şey
Dil sadece iletişim değil. Aynı zamanda düşünme biçimi.
Türkçede kaç kök kelime var diye sormak, aslında şunu sormaya benziyor:
“Ben dünyayı kaç farklı şekilde ifade edebilirim?”
Ve bu soru biraz rahatsız edici.
Çünkü cevap her zaman eksik kalıyor.
Ama belki de mesele eksiksizlik değil.
İzmir’de akşamları yürürken bunu daha iyi anlıyorum. Denizin sesi, kalabalığın uğultusu, kafelerden gelen müzik… Hepsi birer kelime gibi. Ama kökleri yok gibi.
Ya da belki var ama biz fark etmiyoruz.
Kelimelerin sayısından çok hissi
Bir gün kendime şunu söyledim:
“Türkçede kaç kök kelime var diye düşünmek yerine, bugün kaç kelime hissettim?”
Çünkü bazen tek bir kelime tüm günü değiştiriyor:
“Gel”
“Git”
“Tamam”
“Üzgünüm”
“Aç mısın?”
Bu kadar basit.
Ama aynı zamanda bu kadar derin.
Son düşünce: kökler mi önemli, dallar mı?
Türkçede kaç kök kelime var sorusu, ilk bakışta teknik bir merak gibi duruyor. Ama içine girdikçe fark ediyorsun ki bu, dilin değil hayatın sorusu.
Kökler sabit olabilir ama dallar sürekli büyüyor.
İzmir’de rüzgâr eserken aklımdan geçen son şey şu oluyor:
“Belki de önemli olan kaç kök kelime olduğu değil… o köklerden kaç tane hikâye çıkardığımız.”